1.- Chữ “ương” trong “trung ương” là một hình vị Hán Việt mà Hán tự là [央]. Đây là một chữ hội ý, gồm có chữ “đại”[大], được phân tích là hình của một người, trong chữ “quynh”[冂], được phân tích là một vật thể, có thể là một cái khung. Với cái ý được hội này (một người trong một cái khung) thì “ương’ có nghĩa là “trong”, là “giữa”.

Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức đã giảng về chữ “ương” như sau:

       Ở giữa: Dạ-ương (giữa đêm – AC), trung-ương // (Rộng) a/Giốt, gần chín: Ổi ương – b/ Lình-bình, dở ròng, dở lớn: Con nước ương. – c/ Lỡ dở, gàn bướng, nửa khôn nửa dại: Lương-ương, tính ương.
      Còn nhà thơ Thành Nam thì có câu:
      Vị Xuyên có Tú Xương, 

Dở dở lại ương ương.

Chữ “ương” này còn có mấy chữ đồng âm, đáng chú ý, nhất là ba chữ sau: 1.- Chữ viết với bộ “đãi”[歹] thành [殃], có nghĩa là “xấu”, “có hại”, “tai hoạ” (như: tai ương). 2.- Chữ viết với bộ “hoà”[禾] thành [秧], có nghĩa là “mạ (lúa)”, “cây cối mới mọc”, “cá con mới nở”, v.v.. 3.- Chữ viết với bộ “điểu”[鳥] thành [鴦], có nghĩa là con mái của chim uyên.

2.- Chúng tôi sẽ không đi vào nội dung của chữ “Việt” trong “Bách Việt” – chuyện này thì phức tạp – mà chỉ bàn đến hiện tượng tương ứng ngữ âm do bạn nêu ra.

Ở đây, “vượt” là một điệp thức (cùng từ nguyên) của “việt” mà chữ Hán là [越]. Về mối quan hệ giữa hai nguyên âm đôi IÊ và ƯƠ (đi với phụ âm cuối là N, M, T, P), ta có hàng loạt dẫn chứng:

– yêm [淹], ngâm lâu trong nước ↔ ươm (tơ);

– yển [偃](ngã ra, ngã ngửa) ↔ ưởn (ngực);

– yên [菸], không còn tươi tốt, mới mẻ ↔ (cá) ươn;

– yếp [腌] ↔ ướp;

– kiếm [劍] ↔ gươm;

– kiếp [劫] ↔ cướp;

– liễm [斂], thu góp, thu vén ↔ (hái) lượm;

– liệt [列], thứ tự, hàng lối ↔ (lần) lượt;

– niếp

– phiếm [汎], trôi nổi ↔ (bay) bướm;

– tiêm [纖] ↔ tươm (tiêm tất [纖悉] ↔ tươm tất);

– tiết [泄], đại tiện ra máu ↔ tướt (có chuyển nghĩa: trẻ con tiêu chảy lúc mọc răng);

– thiết[切], (hai vật) cọ, quẹt vào nhau; gần gũi; đứng gàn; v.v. ↔ (lướt) thướt;

– triêm [沾], ngấm, thấm vào ↔ chườm;

– triếp [鮿], cá khô ↔ chượp;

– viên [援] dắt, kéo ↔ vươn (tới, lên);

– viên [園] ↔ vườn;

– viên [猿] ↔ vượn; và cuối cùng là

– việt [越] ↔ vượt.

Cứ như trên thì xét theo từ nguyên, “việt” và “vượt” là hai từ có liên quan với nhau về mặt ngữ âm và là hai điệp thức.

Theo An Chi

Print/export